Κυριακή, 21 Απριλίου 2019

Άγγελος Μπάκας - "Ο Σιωπηλός Μπου" και "ο Χορός του Σίβα"

   Μια πολύ όμορφη πινελιά από την Ανατολή φέρνει στην ελληνική λογοτεχνία με τα δύο βιβλία του ο γραφίστας και συγγραφέας Άγγελος Μπάκας. Τα βιβλία του "Ο Σιωπηλός Μπου" και "Ο Χορός του Σίβα" αναφέρονται στην κινεζική και την ινδική παράδοση αντίστοιχα. Είναι και τα δύο σχετικά μικρά αλλά μεστά νοήματος και εμπειριών, μιας και ο συγγραφέας γράφει για χώρες στις οποίες έχει ταξιδέψει.

Ο Σιωπηλός Μπου 

Άγγελος Μπάκας εκδόσεις ελκυστής

   Αυτό το βιβλίο ήταν μια ευχάριστη έκπληξη για μένα. Πρόκειται για τέσσερις ιστορίες που έχουν μια χαλαρή σύνδεση μεταξύ τους αλλά πραγματεύονται διαφορετικά στοιχεία της κινεζικής παράδοσης το καθένα. Αναφέρονται σε παλαιότερες εποχές γενικότερα και είναι πολύ μεστές σε νόημα. Κρύβουν μέσα τους πολλά στοιχεία φιλοσοφίας και πορισμάτων από την ανατολική διανόηση, με πεμπτουσία το ίδιο το νόημα της ζωής και την κατανόηση του θανάτου. Με κράτησε πάρα πολύ η διαφορετικότητα και η πολυπλοκότητα των χαρακτήρων, αλλά κυρίως η πολύ όμορφα χτισμένη ατμόσφαιρα των ιστοριών, που με ταξίδεψαν σε μεγαλοπρεπέστατους ναούς, αχανείς ερήμους και απόκρημνα βουνά.

Ο Χορός του Σίβα

Άγγελος Μπάκας εκδόσεις Ελκυστής

   Ένα βιβλίο πολύ σύντομο, με εύπεπτες, μικρές ιστορίες που μεταφέρουν τον αναγνώστη στην Ινδία, τους ανθρώπους της και τη νοοτροπία της. Στο τέλος έχει μπόνους τέσσερα παραμύθια που σχετίζονται με την περιοχή και ταξιδεύουν πιο πολύ σε φανταστικές σφαίρες. Προσωπικά κράτησα την αύρα και την ατμόσφαιρα που διαχεόταν στις αφηγήσεις και τις περιγραφές του βιβλίου αλλά και τα τόσο διαφορετικά από την ελληνική κουλτούρα στοιχεία. Οι ιστορίες δε σχετίζονται μεταξύ τους αλλά σε όλες υπάρχει ένα μικρό ξάφνιασμα, καθώς δεν περιμένει εύκολα ο αναγνώστης τη συμπεριφορά των Ινδών. 

   Σε σχέση με τον Σιωπηλό Μπου, οι ιστορίες είναι πολύ συντομότερες, πολύ πιο καθημερινές και μάλιστα αφηγημένες απ' την προσωπική οπτική γωνία του συγγραφέα, που βρίσκεται μέσα στο έργο.

Παρασκευή, 19 Απριλίου 2019

Βασίλης Παπαθεοδώρου - Τη Νύχτα που έσβησαν τ' Αστέρια

   Ο Βασίλης Παπαθεοδώρου, ένας Έλληνας λογοτέχνης που έχει γράψει αρκετή παιδική λογοτεχνία, προσφέρει στην ελληνική λογοτεχνία το βιβλίο "Τη νύχτα που έσβησαν τ' αστέρια". Ένα βιβλίο γεμάτο ρεαλισμό, έναν ρεαλισμό που έχει ανάγκη η ελληνική κοινωνία. Έναν ρεαλισμό που λειτουργεί σαν καθρέφτης και μας δείχνει την καθημερινή μας ασχήμια, όμως λειτουργεί και ως έναυσμα για να αλλάξουμε προς το καλύτερο.
   Όλα ξεκινάνε από την εξαφάνιση μιας κοπέλας της Γ' λυκείου, της Λένας Μανιέ. Από εκεί και πέρα, το βιβλίο περιστρέφεται γύρω απ' το περιβάλλον της και τους διαφορετικούς ανθρώπους του: οικογένεια, φίλοι, σχολείο και αρκετοί άλλοι. Ο καθένας κάτι έχει να προσθέσει στο δράμα, κάτι να μας διδάξει για την ίδια την κοινωνία. Η αλήθεια πουθενά δεν κρύβεται, η πένα του συγγραφέα τίποτα δεν ωραιοποιεί: όλα βγαίνουν στο φως με μια γλώσσα φυσική, αληθινή.
   Ο καθένας μπορεί να ταυτιστεί με άλλον χαρακτήρα: υπάρχει πληθώρα ευκαιριών γι' αυτό. Η ταύτιση μπορεί να γίνει και με καταστάσεις, μιας και αλλάζουν πολλά κατά την πλοκή. Ο συγγραφέας είχε την ευκαιρία -και δεν την άφησε ανεκμετάλλευτη- να περάσει όσα μηνύματα ήθελε να περάσει πριν φτάσει στο τέλος, που μόνο τέλος δεν είναι...

Τη νύχτα που έσβησαν τ' αστέρια

Τρίτη, 16 Απριλίου 2019

Προτάσεις για παιδική λογοτεχνία

   Ειλικρινά, δεν ξέρω τι συμβαίνει με τις επιλογές της σύγχρονης (της μετά το 2010 δηλαδή) παιδικής λογοτεχνίας, μιας και πλέον δε διαβάζω. Οπότε θα ταξιδέψω πάλι πίσω στη δική μου παιδική ηλικία και θα κάνω κάποιες προτάσεις με τα δικά μου αγαπημένα παιδικά-εφηβικά βιβλία. Δεν είναι παραμύθια και δεν απευθύνονται στη νηπιακή ηλικία. Μεταξύ τους δεν έχουν σχεδόν καμία σχέση, πέρα από την προφανή: πως ανήκουν στη βιβλιοθήκη μου και πως έχουν διαβαστεί από εμένα πολλές φορές το καθένα!

1. Τα Χρυσά Γεράκια του Τζένγκις Χαν, της Ρίτα Ρίτσι

Ρίτα Ρίτσι

Ένα βιβλίο που θεωρώ αριστούργημα. Βγάζει τον αναγνώστη εντελώς από τον ελλαδικό (και τον ευρωπαϊκό) χώρο, τον ταξιδεύει αρκετούς αιώνες πίσω και τον βάζει να ταυτιστεί με έναν πρωταγωνιστή που ψάχνει τον εαυτό του μέσα απ' το πάθος του, τα γεράκια. Το βιβλίο προσφέρει τόσες εικόνες, ήχους και ελευθερία, που στο μυαλό του αναγνώστη γίνεται ένα πανηγύρι αισθήσεων. Το ταξίδι στην έρημο, η γνωριμία με 2 διαφορετικούς πολιτισμούς, οι γεμάτοι νόημα και ρεαλισμό χαρακτήρες αλλά και η αναζήτηση που διατρέχει όλο το βιβλίο το καθιστά εξαιρετικό για κάθε παιδί.

2. Οι Πειρατές της Καμινάδας, του Ευγένιου Τριβιζά

Ευγένιος Τριβιζάς

Ένα βιβλίο πολύ διασκεδαστικό, χαρακτηριστικό θα έλεγα της γλώσσας και της ιδιοσυγκρασίας του Τριβιζά. Απευθύνεται σε μεγαλύτερα παιδιά, σε αντίθεση με τα παιδικά παραμύθια του, και έχει όλα τα στοιχεία που απαιτούνται για να δουλέψουν τη φαντασία του: λογοπαίγνια και λεξιπλασίες, ενδιαφέροντες χαρακτήρες με βάθος και χιούμορ, πρωτότυπες περιγραφές, αφηγήσεις και καταστάσεις, πολλούς διαφορετικούς χαρακτήρες που βρίσκουν κάτι κοινό... Γενικά, ένα πολύ καλά δουλεμένο βιβλίο που έχει πολλά να προσφέρει στο παιδί.

3. Ντάνι ο Πρωταθλητής του Κόσμου, του Ρόαλντ Νταλ

Ρόαλντ Νταλ

Άλλα βιβλία του συγγραφέα είναι πιο γνωστά αλλά το συγκεκριμένο έχει πολύ ιδιαίτερα στοιχεία. Δείχνει την αξία της προσπάθειας, τον θρίαμβο του καλού και της ηθικής, την πίστη στη δουλειά κάποιου παρά την εμφανή υπεροχή του αντιπάλου του. Ως αρνητικό στοιχείο βρίσκω την εμμονή με το κυνήγι αλλά και πάλι δεν αφαιρεί κάτι από τη λογοτεχνική αξία του έργου.

4. Ο Χάρι Πότερ και ο Αιχμάλωτος του Αζκαμπάν, της Τζ. Κ. Ρόουλινγκ

Τζόαν Κάθριν Ρόουλινγκ

Είμαι δηλωμένος φαν όλης της σειράς αλλά θέλω να σταθώ στο συγκεκριμένο βιβλίο. Είναι το πρώτο που διάβασα, τότε που η σειρά δεν είχε ακόμα την αίγλη και τη διασημότητα που απέκτησε αργότερα. Το διάβασα πολλές φορές ως παιδί πριν μάθω για τα υπόλοιπα βιβλία. Θυμάμαι πως το έπαιρνα πάντα μεσάνυχτα μετά από εφιάλτη και το ξεκινούσα για να ξεχαστώ. Γιατί το ξεχωρίζω;
-Σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία, είναι αυτό που έχει την πιο ομαλή μαθητική χρονιά, που έχει ικανούς καθηγητές και μαθαίνει ενδιαφέροντα ξόρκια. Οπότε με ευχαριστεί.
-Εισάγει δύο αγαπημένους χαρακτήρες: τον Σείριο Μπλακ και τον Ρέμους Λούπιν. Period.
-Έχει το εξαιρετικό στοιχείο της χρονομηχανής, τους τρομακτικούς Παράφρονες, που δίνουν μια σκοτεινή διάσταση στο έργο αλλά και την εκτεταμένη σκηνή με τον αποκαλυπτικό διάλογο στο τέλος.

5. Οι Δασοφάγοι, του Κιμ Άλντανυ

Κιμ Άλντανυ

Ένα βιβλίο πολύ μπροστά για την εποχή του. Ταξιδεύει τον αναγνώστη στο διάστημα, σ' έναν διαφορετικό πλανήτη. Εξάπτει τη φαντασία με τους διαφορετικούς νόμους στους οποίους μας εισάγει, δημιουργεί την αίσθηση του αποκαλυπτικού σκηνικού, την αδυναμία του ανθρώπου και την αγωνία για την επιβίωση. Σίγουρα έχει πάρει στοιχεία από Star Wars.

6. Παραμύθι χωρίς Όνομα, της Πηνελόπης Δέλτα

Πηνελόπη Δέλτα

Ένα παραμύθι αφύπνισης και αυτοβελτίωσης, χωρίς να δηλώνει τέτοιο. Αρχικά είναι μια ιστορία που ξεκινά σε μια διαλυμένη χώρα και δίνεται η εικόνα της ολοκληρωτικής εξαθλίωσης ενός κράτους. Έπειτα σταδιακά, μετά από πολλή προσπάθεια, συμβουλές, αγνόηση των μηδενιστών που υπάρχουν παντού γύρω από τον πρωταγωνιστή, εκείνος καταφέρνει να ξαναστήσει το κράτος στα πόδια του και παράλληλα να ωριμάσει κι ο ίδιος. Ένα ανάγνωσμα ευχάριστο κι ελπιδοφόρο!

7. Το Καπλάνι της Βιτρίνας, της Άλκης Ζέη

Άλκη Ζέη

Ένα βιβλίο με έντονο ρεαλισμό, περιγραφή οικογενιακών καταστάσεων, καθημερινότητας, φύσης αλλά και ιστορικών τραγωδιών. Το βιβλίο αυτό είναι κομψοτέχνημα! Είναι από τα λίγα που με έκαναν να ταυτιστώ με πρωταγωνίστρια, έχει μέσα πολλά στοιχεία εξέλιξης χαρακτήρα, ανακάλυψης του κόσμου μέσα από τα μάτια ενός παιδιού και πολύ διαφορετικούς χαρακτήρες, με ανάλογες οπτικές για τη ζωή. Οι εικόνες που μου δημιούργησε έχουν μείνει μέσα μου κι αυτό δείχνει πόσο καλά δουλεμένες είναι και πόσο ενδιαφέρον ως ανάγνωσμα!

8. Περσεφόνη, η Πάπια που πήγε Σχολείο, Κίρα Σίνου-Κωνσταντίνος Γεωργίου

Κίρα Σίνου Κωνσταντίνος Γεωργίου

Το πιο τρυφερό βιβλίο της λίστας. Αποδόθηκε με εξαιρετικό, κατ' εμέ, τρόπο η αγάπη για τα ζώα, η φροντίδα τους, σε συνδυασμό με την αρχαία ελληνική μυθολογία. Το τέλος ακόμα και σήμερα το βρίσκω συγκινητικό, καθώς έχει πολύ όμορφο νόημα κι αφήνει πολλά ερωτηματικά. Θέλω να σταθώ σε αυτό το σημείο: τα περισσότερα βιβλία αποτυγχάνουν σε αυτό, καθώς φοβούνται να αφήσουν ερωτηματικά και προσπαθούν να απαντήσουν σε όλες τις ερωτήσεις των αναγνωστών και, αν γίνεται, να προλάβουν και κάποιες που δεν έγιναν. Εμένα ως παιδί με κέρδισε η τελευταία εικόνα, η ιδέα της απουσίας αλλά και του μέλλοντος που μένει αφανές.

9. Ο ΆΛφρεντ Χίτσκοκ και οι Τρεις Ντετέκτιβ στο "Μυστήριο του Αόρατου Σκύλου"

Τρεις ντετέκτιβ και ο Άλφρεντ Χίτσκοκ

Η σειρά με τους τρεις ντετέκτιβ είναι ένα πολύ ξεχωριστό κομμάτι της εφηβικής μου ηλικίας. Στα γυμνασιακά μου χρόνια διάβασα το 90% της σειράς και δηλώνω εκστασιασμένος. Πλοκή τρομερή, αγωνία, φαντασία, το παραφυσικό και το ανεξήγητο στοιχείο... Είχαν πολλά μέσα. Διάφοροι συγγραφείς συνέβαλαν, λιγότερο ή περισσότερο, στη μοναδική αυτή σειρά βιβλίων. Μπορώ να πω πως διάβαζα ένα βιβλίο τη μέρα και δεν τα άφηνα απ' τα χέρια μου μέχρι να τελειώσουν. Ενδεικτικά αναφέρω το μυστήριο του αόρατου σκύλου, που είναι από τα καλύτερα της σειράς, αλλά κυρίως επειδή είναι από τα λίγα που αφήνει την πόρτα του παραφυσικού ανοιχτή...

Συνολικά, η λίστα αυτή δεν έγινε ούτε από το καλύτερο προς το χειρότερο ούτε με οποιαδήποτε παρόμοια λογική. Φυσικά δεν περιλαμβάνει τις εκατοντάδες των παιδικών βιβλίων που είχαν περάσει από τα χέρια μου. Ξύνει μονάχα την επιφάνεια. Παρουσιάζοντας όμως μια τέτοια λίστα δίνω έναν προσωπικό τόνο στην εξερεύνηση της παιδικής λογοτεχνίας, κάτι που είχα ανάγκη να κάνω.



Μαγικοί καθρέφτες

   Υπάρχουν μαγικοί καθρέφτες; Η αλήθεια είναι πως η μαγεία με τον καθρέφτη είναι συνυφασμένη: είναι ένα εργαλείο μοναδικό, που επιτρέπει στον άνθρωπο να δει τον εαυτό του απέναντί του, κάτι θεωρητικά αδύνατον. Οπότε, εξ ορισμού, ο κάθε καθρέφτης έχει κάτι το μαγικό.
   Στο παραμύθι της Χιονάτης, ο μαγικός καθρέφτης ήταν ένα ζωντανό αντικείμενο που μπορούσε να πει πάντα την αλήθεια. Πώς θα μπορούσε να το χρησιμοποιήσει ο οποιοσδήποτε; Φαντάζομαι για να αποκτήσει κάποια υπερβατική γνώση, για να μάθει πώς να χαλιναγωγεί τις ανθρώπινες ψυχές, για να κάνει τον κόσμο καλύτερο, για να μάθει όλα τα μυστικά της ζωής... Πώς τον χρησιμοποίησε όμως η βασίλισσα;
   Τον ρωτούσε συνεχώς ποια είναι η ομορφότερη του κόσμου. Προσοχή όμως: δεν τον ρώτησε ποτέ πώς θα γίνει η ίδια πολύ ομορφότερη, μονάχα αν είναι η ίδια στην κορυφή εκείνη τη στιγμή. Κι όταν τελικά ο φόβος της έγινε πραγματικότητα, όταν ξεπεράστηκε δηλαδή από τη Χιονάτη, δεν έψαξε να βρει πώς θα γίνει ομορφότερη -ό,τι κι αν σημαίνει αυτό- αλλά βάλθηκε να εξοντώσει τη νεαρή καλλονή για να μείνει εκείνη η ομορφότερη. Ένας σκοπός τρομερά εγωιστικός, ναρκισσιστικός μάλλον, ανούσιος και βρώμικος, που φανερώνει τη φαυλότητά της. Σε τελική ανάλυση, είχε το ισχυρότερο μαγικό αντικείμενο του κόσμου και το χρησιμοποίησε με τέτοιον τρόπο, που καλύτερα θα ήταν να το είχε δώσει αλλού εξαρχής...
   Αντί να κρίνουμε όμως τη σκοτεινή βασίλισσα του παραμυθιού, ας βρούμε άλλους, υπαρκτούς μαγικούς καθρέφτες. Ο ένας που μου έρχεται στο μυαλό είναι η τέχνη και τα έργα της. Μάλιστα το πρώτο πρόσωπο που καθρεφτίζεται, που κρίνεται μέσα απ' αυτήν, είναι ο ίδιος ο καλλιτέχνης: η στιγμή που αποφασίζει πως το έργο του έχει ολοκληρωθεί και μπορούν να το δουν άλλα μάτια είναι η στιγμή που έχει εκθέσει την ψυχή του στον κόσμο. Η όποια δύναμη και η όποια αδυναμία του έχουν βγει σε δημόσια θέα. Γι' αυτό δεν είναι απλό ούτε μια απόφαση που πρέπει να παίρνεται ελαφρά τη καρδία: απ' τη στιγμή που το έργο έχει φύγει απ' τα χέρια του καλλιτέχνη, ο μαγικός καθρέφτης φανερώνει δημόσια το είναι του, την ποιότητά του και τον χαρακτήρα του.
   Φυσικά μετά τον καλλιτέχνη, αυτός ο μαγικός καθρέφτης φανερώνει έναν-έναν και όσους αποτελούν το κοινό που παρακολουθεί την τέχνη. Πιθανόν να υπάρχουν έργα τέχνης που αιχμαλωτίζουν τις αισθήσεις, που δεν αφήνουν χώρο για προσωπική γνώμη και ελευθερία. Έργα τέχνης όπου η προσωπικότητα του καλλιτέχνη σκεπάζει κάθε ελευθερία στην άποψη και στις εναλλακτικές ερμηνείες. Παρ' όλα αυτά, τα περισσότερα έργα αφήνουν ένα μέρος αχρωμάτιστο για να βάλει το κοινό το δικό του χρώμα. Ή, αλλιώς, επιτρέπουν στο κοινό να καθρεφτιστεί μέσα στο έργο. Κι αυτό το καθρέφτισμα είναι τόσο φυσικό, τόσο αληθινό και τόσο αξεπέραστο, που ο καθένας μας έχει κριθεί προτού το καταλάβει...
   Ας δώσω μερικά παραδείγματα για να γίνω κατανοητός: μπαίνει κάποιος στο youtube κι ακούει ένα τραγούδι. Με το σχόλιο που θα κάνει δεν κρίνει μόνο το έργο τέχνης -κι ανάθεμά με αν το κάνει τελικά- αλλά κρίνεται ο ίδιος. Ο καθένας που διαβάζει το σχόλιο μπορεί να καταλάβει το ποιόν του ανθρώπου αυτού. Είδη σχολίων: 1) Απαξίωση του καλλιτέχνη και του έργου, βρισιές και κατάρες.
2) Άκρατος θαυμασμός, επανάληψη των στίχων, καμία προσθήκη στο έργο.
3) Σχόλια για το προσωπικό κέρδος του σχολιαστή από το έργο τέχνης, για το τι αποκόμισε από αυτό.
Ας αναλογιστεί ο καθένας τι συμπεράσματα βγαίνουν για το κάθε είδος σχολιαστή με βάση το σχόλιό του και τι συμπεράσματα για το ίδιο το έργο.
   Επιπλέον, υπάρχουν βιβλία που αρχικά υπόσχονται να δώσουν απαντήσεις σε μεγάλα ερωτήματα. Ή τουλάχιστον φαίνεται να το υπόσχονται. Ο ίδιος ο αναγνώστης μπορεί να γνωρίσει τον εαυτό του μέσα από την αντίληψη που έχει για το βιβλίο. Μπορεί να καταλάβει αν είναι διψασμένος για απαντήσεις, αν είναι έτοιμος να τις δώσει ο ίδιος, αν είναι άξιος να συμπληρώσει τα κενά του έργου ή ίσως και ανώτερος από τον συγγραφέα. Με λίγα λόγια, να γνωρίσει κάτι για τον εαυτό του που δεν το ήξερε πριν ανοίξει το βιβλίο. Ίσως η τέχνη να αξίζει έστω και γι' αυτό το καθρέφτισμα.
   Τελικά με ποιους τρόπους μπορεί να γνωρίσει κανείς τον εαυτό του; Όλοι αυτοί οι τρόποι είναι οι λεγόμενοι μαγικοί καθρέφτες. Οι τέχνες, που προαναφέρθηκαν, η σχέση κάποιου με την εργασία και την ευθύνη, η σχέση του με τη φύση, με κάτι μικρότερο και πιο αδύναμο απ' αυτόν, όλα αυτά φανερώνουν τον χαρακτήρα του και τι κρύβει πραγματικά μέσα του.