Με Απογοητεύεις...

   Καθώς γνωρίζουμε τους ανθρώπους γύρω μας, η επαφή μας μαζί τους μας δημιουργεί μια αίσθηση οικειότητας. Αυτή η αίσθηση είναι ενίοτε αποκαλυπτική αλλά εξίσου, αν όχι περισσότερο, μια ψευδαίσθηση. Όσο η οικειότητα μεγαλώνει, τόσο μπορούμε να προβλέπουμε τις κινήσεις, τη συμπεριφορά και τα λόγια του οικείου προσώπου, όμως πολύ περισσότερο χανόμαστε μέσα στην ψευδαίσθηση. Ποια είναι όμως αυτή;
   Είναι ακριβώς η εικασία μας ότι γνωρίζουμε σε βάθος τους ανθρώπους που συναναστρεφόμαστε. Χωρίς να το καταλαβαίνουμε, προβαίνουμε σε πολλά συμπεράσματα με βάση όσα ξέρουμε γι' αυτούς, ενώ δε μας περνάει απ' το μυαλό ίσως ότι υπάρχουν πολλά μυστικά, τα οποία μας κρύβουν. Και είναι επόμενο να μας τα κρύβουν, διότι ο καθένας θέλει τον προσωπικό του χώρο και κάποιες σκέψεις για τον εαυτό του. Όσο δεδομένο κι αν θεωρούμε κάποιον άνθρωπο, κρύβονται μέσα του πολλά περισσότερα απ' όσα μπορούμε να φανταστούμε.
   Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, αυτό συμβαίνει στον μέγιστο βαθμό απέναντι σε ανθρώπους που ξέρουμε για μεγαλύτερο διάστημα: πάνω απ' όλους, στους γονείς μας. Επειδή συνήθως η σχέση μας μαζί τους είναι άμεση και βαθιά, σπάνια υποπτευόμαστε πως υπάρχει ένας άλλος κόσμος που δε μας αποκαλύπτεται. Έπειτα έρχονται τα αδέρφια και οι καλύτεροι φίλοι μας. Από εκεί και πέρα όμως, όσον αφορά τους γνωστούς μας και τις περιστασιακές παρέες μας, πάντα έχουμε μια επιφύλαξη. Γνωρίζουμε πως υπάρχουν κομμάτια του εαυτού τους που δεν ξέρουμε και ίσως ποτέ δε θα γνωρίσουμε· με λίγα λόγια, όσο λιγότερο ξέρουμε κάποιον, τόσο ορθότερη είναι η εντύπωσή μας για εκείνον.
   Ας επιστρέψουμε όμως στους πολύ δικούς μας ανθρώπους, εκείνους που η καθημερινή τριβή μας κάνει να νιώθουμε πως δεν έχουν μυστικά από εμάς. Όσον αφορά αυτούς λοιπόν, πέφτουμε στην παγίδα να πιστέψουμε πως θα μπορούσαμε να προβλέψουμε τα πάντα. Μάλιστα απαιτούμε από εκείνους να είναι όπως τους φανταζόμαστε. Φυσικά θα πέσουμε πολλές φορές έξω και θα νιώσουμε έκπληξη. "Γιατί ο Γιώργος δε φέρθηκε έτσι;" ή "Γιατί η Μαρία μου είπε αυτό; Αφού είναι τόσο καλός άνθρωπος..."
   Η επόμενη λογική σκέψη θα ήταν να μάθουμε απ' το πάθημά μας. Να πούμε στον εαυτό μας ότι είναι λογικό να μην ξέρει τα πάντα για τον άλλον, ακόμα κι αν τον γνωρίζει εκ γενετής. Αλλά όχι. Η συνήθης αντίδραση είναι να τα βάλουμε με τον άλλον, διότι βαθιά μέσα μας δεν μπορούμε να ξεριζώσουμε όσα θεωρούμε δεδομένα. Είναι επίπονη και τρομακτική η διαδικασία. Οπότε του λέμε: "Με απογοητεύεις... Εγώ άλλα περίμενα από εσένα..."
   Πόσες φορές το έχετε ακούσει αυτό; Πόσες φορές νιώσατε ότι αυτά "τα άλλα" που περίμεναν από εσάς ήταν απαράδεκτα ή ανάρμοστα; Αυτό συμβαίνει επειδή έχετε κρυφές επιθυμίες, όνειρα και φιλοδοξίες που δε μοιραστήκατε με κανέναν. Και πολύ καλά κάνατε. Είναι λάθος των άλλων να προεξοφλούν τις ανάγκες σας χωρίς να σας ρωτήσουν. Φυσικά, είναι λογικό να συμβαίνει και αντίστροφα: εσείς να απογοητεύεστε από τις απρόβλεπτες και αταίριαστες (στο μυαλό σας) συμπεριφορές άλλων.
   Συμπερασματικά, θα έλεγα πως έχουμε στο μυαλό μας φαντάσματα ανθρώπων, τα οποία απέχουν πολύ απ' την πραγματικότητα. Όταν ερωτευόμαστε δημιουργούμε μια ιδανική εικόνα του ερωμένου προσώπου και ζούμε μέσα σ' ένα ονειρεμένο ψέμα. Τελικά, μας φέρνει έκπληξη που το πρόσωπο είναι ένας άνθρωπος σαν εμάς κι όχι μια αιθέρια, υπέροχη ύπαρξη. Μας απογοητεύει, θα έλεγα...
   Μας απογοητεύει που το παιδί μας αρνείται να ακολουθήσει τον δρόμο που στρώσαμε για εκείνο. "Μα τόσες φορές το συζητήσαμε και συμπεράναμε ότι είναι το καλύτερο για εκείνον..." Ή ίσως απλά να εκφράζαμε τις σκέψεις μας και το παιδί να κρατούσε τις δικές του για τον εαυτό του.
   Μας απογοητεύει που οι άλλοι συχνά δε μας σκέφτονται. Οι γονείς μας, οι σύντροφοί μας, οι φίλοι μας. Έχουμε την απαίτηση να είναι αφοσιωμένοι σ' εμάς, διότι αυτό γνωρίσαμε: την αλληλεπίδρασή τους μαζί μας. Τίποτα περισσότερο. Οπότε ο κόσμος, όπως τον έχουμε φανταστεί, είναι ένα προσωπικό παραμύθι, φτιαγμένο από εμάς για εμάς. Το υπόλοιπο σύμπαν -και οι υπόλοιποι άνθρωποι μέσα του- γυρνάνε γύρω από τη δική μας ζωή και τις δικές μας ανάγκες. Ίσως γι' αυτό φοβόμαστε τόσο τον θάνατο, επειδή καταστρέφεται αυτός ο προσωπικός μας κόσμος...
   Κλείνοντας, θα ήθελα να παραφράσω λίγο τη φράση του Σωκράτη: "Ένα γνωρίζω, ότι δε γνωρίζω κανέναν".

Η Ισότητα και τα Όριά της (Η περίπτωση MAck Beggs)

   Με αφορμή ένα αθλητικό γεγονός που συνέβη στις Η.Π.Α. πριν λίγες μέρες θα ήθελα να προβληματιστούμε μαζί ως προς τον κοινωνικό αντίκτυπό του. Το γεγονός είναι ότι για δεύτερη συνεχόμενη χρονιά ο διεμφυλικός αθλητής Mack (Mackenzie) Beggs κέρδισε το πολιτειακό πρωτάθλημα πάλης του Τέξας στην κατηγορία των Νεανίδων κάτω των 50 κιλών. Ναι, διαβάσατε πολύ καλά. Ο Mack Beggs πήρε το πρωτάθλημα στις Νεάνιδες.
   Το βιογραφικό του αθλητή έχει σημασία γι' αυτό και θα ήθελα να το παραθέσω. Η Mackenzie Beggs γεννήθηκε στο Τέξας το 1999. Το 2015, προτού ξεκινήσει οποιαδήποτε διαδικασία αλλαγής φύλου, η Mackenzie είχε ήδη προκριθεί στα τελικά του πολιτειακού πρωταθλήματος δις. Εκείνη τη χρονιά δήλωσε ότι νιώθει άντρας και θα ήθελε να αλλάξει φύλο. Ξεκίνησε λοιπόν (όπως είναι το πρωτόκολλο σε αυτές τις περιπτώσεις) θεραπεία τεστοστερόνης ενώ στο εγγύς μέλλον θα ξεκινήσει και χειρουργικές επεμβάσεις ώστε να ολοκληρωθεί η αλλαγή φύλου. Ταυτόχρονα έκανε το όνομά της Mack Beggs κι από εδώ και μπρος θα αναφέρομαι σε αυτόν με αρσενικό άρθρο (όπως ο ίδιος επιθυμεί). Παρ’ όλο που ο Mack ήθελε να αγωνιστεί στην κατηγορία των Νέων στην πάλη από το 2016 και μετά, με απόφαση της πολιτειακής επιτροπής θα αγωνιζόταν σε αυτήν των Νεανίδων, ενώ επειδή η τεστοστερόνη δινόταν για ιατρικούς λόγους δεν εθεωρείτο ντοπάρισμα. Ο Beggs κέρδισε το πρωτάθλημα Νεανίδων το 2017 και επανέλαβε την επιτυχία του το 2018. Στα έτη 2017-2018 έχει ένα ρεκόρ 89 νίκες 0 ήττες στην κατηγορία Νεανίδων (πηγή Wikipedia).

   Η ιστορία του Mack ξεκινάει μία μεγάλη κουβέντα ως προς τα δικαιώματα και την ίση μεταχείριση των αθλητών, των διεμφυλικών και γενικά των ανθρώπων. Ο αθλητισμός και τα (πραγματικά) παραδείγματα που θα ακολουθήσουν είναι απλώς μία αφορμή για προβληματισμό όσον αφορά ένα μείζον κοινωνικό ζήτημα. Τα τελευταία χρόνια η κοινότητα LGBTQ+ έρχεται ολοένα και περισσότερο στο προσκήνιο, φέρνει στο φως ολοένα και περισσότερα θέματα και προβλήματα που αντιμετωπίζει, ενώ με τους αγώνες της τα μέλη της κερδίζουν συνεχώς περισσότερα νομικά και κοινωνικά δικαιώματα. Δε μπορώ να ξέρω εάν οι ίδιοι θεωρούν τη στάση της κοινωνίας απέναντί τους καλή· σίγουρα όμως είναι καλύτερη από ότι 30 χρόνια πριν, πράγμα που κατέκτησαν οι ίδιοι με τους αγώνες τους. Το πρόβλημά όπως το αντιλαμβάνομαι εδώ όμως ξεπερνάει τα όρια της ισότητας και καταλήγει σε μία ευνοϊκή μεταχείριση του διεμφυλικού και μάλιστα όχι ε την ευθύνη του ιδίου αλλά της κοινωνίας.

   Αυτό που έχω καταλάβει μετά από πολλά χρόνια συνομιλιών με μέλη της LGBTQ+ κοινότητας είναι ότι πρεσβεύουν ίσα δικαιώματα προς όλους, ξεκινώντας από την “θέση” ότι έχουν κοινωνικό ντεζαβαντάζ λόγω της σεξουαλικής ή/και φυλετικής τους ταυτότητας. Πρεσβεύουν ακόμη ίσα δικαιώματα των γυναικών απέναντι στους άντρες ξεκινώντας και πάλι από τη “θέση” ότι ζούμε σε μια ανδροκρατούμενη, συχνά φαλλοκρατική, κοινωνία όπου οι ευκαιρίες για τις γυναίκες είναι πενιχρές, όσες δίνονται είναι συχνότατα λόγω σεξουαλικής αντικειμενοποίησης και σπανιότατα λόγω οποιασδήποτε άλλης ικανότητας αυτές έχουν. Δεν είναι πρόθεσή μου να αναλύσω περαιτέρω τις θέσεις και τα επιχειρήματά τους γιατί πρώτον δεν είναι ο σκοπός του άρθρου και δεύτερον κινδυνεύω να πω/γράψω κάτι λάθος, που θα ήταν άδικο για τις παραπάνω θέσεις.

   Ας ξεκινήσουμε από τα προφανή λοιπόν. Προφανώς και συμφωνώ να έχουν ίσες ευκαιρίες όλοι ανεξαρτήτως φύλου, χρώματος, εθνικότητας, φυλής ή σεξουαλικής προτίμησης ενώ θα το πάω ένα βήμα παραπέρα και θα ισχυριστώ ότι θεωρώ δίκαιο να έχουν ΠΑΡΑΠΑΝΩ ευκαιρίες κάποιοι άνθρωποι με αναπηρία ώστε να μπορούν να ζήσουν μια ανεξάρτητη, αξιοπρεπή ζωή. Προφανώς επίσης θεωρώ ότι ο καθένας έχει δικαίωμα αυτοπροσδιορισμού τόσο σεξουαλικά όσο φυλετικά όσο θρησκευτικά και ίσως παραλείπω άλλους τομείς.  Επιπλέον, και τελειώνω με τα “πολιτικώς ορθά”, δε έχω κανέναν απολύτως λόγο να θεωρώ οποιονδήποτε κατώτερο μου. Ούτε χρώμα, ούτε φυλή, ούτε τι κάνει στο κρεβάτι του ούτε πώς επιλέγει να ζήσει τη ζωή του.

   Ας περάσουμε στα πολιτικώς ΜΗ ορθά λοιπόν (θα παρακαλούσα προκαταβολικά τους διαφωνούντες με τα παρακάτω επιχειρήματα να εκτιμήσουν ότι αυτά ΔΕΝ αντιπαραβάλλονται με τα παραπάνω προφανή που παραδέχτηκα). Ισότητα είναι μια πολύ όμορφη αφηρημένη έννοια. Σε καμία περίπτωση όμως, όπως το βλέπω, δε σημαίνει ισοπέδωση των πάντων και σε καμία περίπτωση “είμαστε ίσοι” δε σημαίνει “είμαστε ίδιοι”. Άλλωστε το δικαίωμα στην διαφορετικότητα είναι αυτό που πρεσβεύει και η LGBTQ+ κοινότητα, σωστά; Έτσι θα πρέπει να αποδεχτούμε την διαφορετικότητα ενός άνδρα και μίας γυναίκας. Το σωματικό σκέλος, που μας ενδιαφέρει στην περίπτωση του Mack Beggs, είναι και το πιο εύκολο να αναλυθεί. Είναι κοινώς γνωστό (αν ανοίξετε οποιοδήποτε εγχειρίδιο ανθρώπινης φυσιολογίας θα βρείτε ότι αναφέρω, προτείνω πανεπιστημιακά εγχειρίδια ιατρικής) πως οι άντρες έχουν περίπου 10% υψηλότερο μεταβολισμό, 10% μεγαλύτερη μυική κάλυψη, υψηλότερη συγκέντρωση ασβεστίου στα οστά και συνήθως κάπως υψηλότερο αιματοκρίτη. Είναι γεγονός άλλωστε ότι τα παγκόσμια ρεκόρ στα κλασικά αθλήματα είναι πιο ψηλά στα αγωνίσματα των αντρών παρά των γυναικών. Αυτό σε καμία περίπτωση δεν καθιστά τις γυναίκες κατώτερες από τους άντρες σαν όντα αλλά σίγουρα τις φέρνει σε μειονεκτική θέση όταν έχουμε να κάνουμε με αθλήματα που απαιτούν μυική δύναμη, πόσο μάλλον μαχητικά αθλήματα! Ως εκ τούτου είναι άδικο για τις συναθλήτριες του Mack να αγωνίζονται εναντίον του. Η τεστοστερόνη που παίρνει (νόμιμα) τον καθιστά ανίκητο από κορίτσια! Προς τιμήν του ο ίδιος ο αθλητής φωνάζει εδώ και χρόνια πως θέλει να μεταπηδήσει στην κατηγορία Αντρών (ή Νέων όπως ήταν μέχρι πέρσι που ήταν έφηβος), ακόμη κι αν χάνει! Το πρόβλημα δεν είναι ο ίδιος, ο Mack είναι πάνω από όλα ένας αθλητής που αγαπά το άθλημά του κι έχει φάει τη ζωή του στην προπόνηση. Το πρόβλημα είναι κοινωνικό. Ο Mack πήρε υποτροφία σε κολλέγιο λόγο της επίδοσής του στην πάλη επειδή η κοινωνία τον ευνόησε. Η κοινωνία αδίκησε κάποιο άλλο κορίτσι που θα έπαιρνε την υποτροφία. Σκεφτείτε το εξής σενάριο. Ξυπνάει αύριο ο Mack και αποφασίζει ότι για κάποιους λόγους (ακόμη και τον πιο ανθρώπινο από όλους, ότι τελικά φοβάται τα πολλά και τρομερά απαιτητικά κι επικίνδυνα χειρουργεία) ότι τελικά δεν θέλει να περάσει την χειρουργική διαδικασία να γίνει άντρας και μπορεί να ζήσει μία ζωή όπως την επιθυμεί ως ομοφυλόφιλη γυναίκα (ή ως στρέιτ γυναίκα δεν είναι το θέμα αυτό). Τότε ο άνθρωπος αυτός θα έχει κλέψει πραγματικά. Ουσιαστικά θα έχει νομιμοποιήσει το ντοπάρισμα για “ψυχολογικούς λόγους”. Νιώθω ακράδαντα ότι αυτή η στιγμή, η στιγμή που περνάμε τα όρια της ισότητας και φτάνουμε στην εύνοια της μειονότητας απέναντι στην πλειοψηφία είναι η στιγμή που πολλά επιχειρήματα της LGBTQ+ κοινότητας γυρνάν και την χτυπάνε στο κεφάλι.

   Θα φέρω ένα ακόμη πιο τραβηγμένο παράδειγμα (πραγματικό πάλι). Η κυρία Fallon Fox γεννήθηκε άντρας, παντρεύτηκε, έκανε ένα παιδί και σε ηλικία πάνω-κάτω 30 ετών αποφάσισε να αλλάξει φύλο και να γίνει γυναίκα. Όλα καλά μέχρι εδώ. Σε ηλικία 36 ετών η κυρία Fox ξεκίνησε να αγωνίζεται επαγγελματικά σε αγώνες MMA (μικτές πολεμικές τέχνες, αγώνες σε κλουβί, όπως θέλετε πείτε το) φυσικά στην κατηγορία γυναικών! Η κυρία Fox έβγαλε αρκετά λεφτά κερδίζοντας  6 αγώνες (4 στον πρώτο γύρο με νοκ άουτ) ενώ έχασε μόνο 1 φορά (και μάλιστα από αθλήτρια που αργότερα πιάστηκε ντοπέ). Αργότερα εισήχθη στο  National Gay and Lesbian Sports Hall of Fame ! Σας προτρέπω να δείτε τους αγώνες της στο ίντερνετ, είναι πολύ εύκολο να τους βρείτε.

   Κατά τη γνώμη μου η περίπτωση Fox αποτελεί μεγάλη αδικία απέναντι στις υπόλοιπες αθλήτριες, κάποιες από τις οποίες είναι ανοιχτά λεσβίες, και μάλιστα σε ένα τρομερά απαιτητικό σπορ. Το ειρωνικό είναι ότι η αδικία έρχεται με την μορφή ενός μέλους της LGBTQ+ απέναντι σε άλλα μέλη της LGBTQ+ τα οποία κορίτσια έχουν ρίξει τόνους ιδρώτα και χιλιάδες ώρες προπονήσεων για να γίνουν επαγγελματίες αθλήτριες ακολουθώντας όλους τους κανόνες. Αυτό είναι και το πρόβλημα αυτών που εκπροσωπούν την τρομερά ετερογενή αυτή κοινότητα. Δεν μπορείς να τα έχεις καλά μονίμως με όλους. Κάποια στιγμή πρέπει να “σπάσεις μερικά αυγά” και να αποδεχθείς ότι κάποια πράγματα είναι δίκαια έστω κι εάν δε σε βολεύουν. Ποιος είπε στο κάτω κάτω ότι η ισονομία και η δικαιοσύνη βολεύουν. Το να βάλεις για τα δικαιώματα ισονομίας ενός transgender απέναντι σε έναν άνδρα είναι εύκολο, το να βάλλονται όμως τα δικαιώματα μίας λεσβίας από έναν transgender αρχίζει και περιπλέκει την κατάσταση. Στο μυαλό μου το σενάριο ενός άντρα με αθλητικό background να κερδίζει λεφτά δέρνοντας γυναίκες και η κοινότητα LGBTQ+ να τον επιβραβεύει εισάγοντας στον στο hall of fame είναι από αστείο έως θλιβερό. Σύντομα θα πρέπει να θεσπιστούν συγκεκριμένοι και πιθανόν σκληροί πλην δίκαιοι κανόνες γύρω από το ζήτημα των διεμφυλικών αθλητών ακόμη κι αν αυτό στεναχωρεί, εκνευρίζει ή ακόμη και πανικοβάλλει τα μέλη της LGBTQ+ .  Μονά-ζυγά δικά μας πάντα δε γίνεται και η ισότητα προϋποθέτει υποχωρήσεις από όλες τις πλευρές.

   Ας ξεκινήσω εγώ από μία πρόταση-υποχώρηση. Παρατηρήστε ότι οι αδικίες συμβαίνουν πάντα στις γυναικείες κατηγορίες. Δε μπορώ να φανταστώ εύκολα κάποιον διεμφυλικό αθλητή να διαπρέπει στην αντρική πάλη, πυγμαχία, άλμα εις ύψος κλπ όχι επειδή είμαι ρατσιστής αλλά για τους λόγους φυσιολογίας που ανέφερα παραπάνω. Αυτό με ωθεί στο να τολμήσω μία πρόταση που θεωρώ πως τουλάχιστο στον αθλητισμό θα λύσει το πρόβλημα. Η ύπαρξη δύο κατηγοριών, όπως και σήμερα, της γυναικείας και της “ανοιχτής”, όπου θα μπορούν να συμμετέχουν και διεμφυλικοί και γυναίκες εάν το θελήσουν όμως οι άντρες θα υποχρεούνται να συμμετέχουν εκεί και μόνον εκεί. Έτσι θα κρατήσουμε όλα τα υπάρχοντα φορμάτ αγωνισμάτων απλά αντί να αναφέρουμε πχ. “Τένις ανδρών” και “τένις γυναικών” θα είναι “Τένις open category” και “Τένις γυναικών” κ.ο.κ.

Θεωρώ δεν θίγω το δικαίωμα κανενός στην ισονομία προτείνοντας το παραπάνω.

   Τέλος θα ήθελα να παραθέσω την περίπτωση της Caster Semenya, χρυσής ολυμπιονίκη στο Ρίο το 2016 στα 800μ. Η κυρία Semenya είναι ακόμη πιο δύσκολη περίπτωση. Γεννήθηκε, είναι και αγωνίζεται στην κατηγορία γυναικών. Τίποτα μεμπτό μέχρι στιγμής. Άλλωστε όπως προείπα είναι χρυσή ολυμπιονίκης. Το θέμα είναι ότι η κυρία Semenya γεννήθηκε με ένα ζεύγος εσωτερικούς όρχεις, είναι δηλαδή ερμαφρόδιτη! Το πρόβλημα όπως είναι εύκολα αντιληπτό είναι ότι η παραπάνω ποσότητα τεστοστερόνης που κυκλοφορεί στο αίμα της την κάνει ανίκητη! Αν θέλετε να εντρυφήσετε πάνω στην ιστορία της σας το συνιστώ ανεπιφύλακτα, έχει πολύ ενδιαφέρον και πολλές δικαστικές διαμάχες. Το δικό μου πρόβλημα είναι ηθικό. Η ύπαρξη αυτών των εξτρά αδένων και μάλιστα εσωτερικά είναι πολύ κακά μαντάτα για τον οργανισμό. Εν ολίγοις οι έκτοποι αυτοί αδένες είναι τρομερά πιθανό να προκαλέσουν καρκίνο. Θα μπορούσα να σας αναλύσω το θέμα πολύ παραπάνω, δεν είναι όμως επί του παρόντος. Η κυρία Semenya σίγουρα το γνωρίζει και σίγουρα την παρακολουθούν οι καλύτεροι γιατροί της χώρας της. Επιλέγει να μην χειρουργείται ώστε να τους αφαιρέσει για να μην χάσει το αγωνιστικό της πλεονέκτημα. Σκεφτείτε λίγο πόσο δίκαιο είναι αυτό ως προς τις άλλες κοπέλες; Η κυρία Semenya έχει κατοχυρώσει νομικά το δικαίωμά της να αγωνίζεται στην κατηγορία των γυναικών όποτε δεν υπάρχει θέμα παρανομίας, κλεψιάς ή οτιδήποτε. Το ηθικό κομμάτι όμως είναι ανοιχτό και πολύ ενδιαφέρον προς συζήτηση.

   Κάτι μικρό ως επίλογο επειδή θεωρώ ότι ήδη κούρασα τους περισσότερους από εσάς. Όποιος θεωρεί ότι το να είσαι λευκός ετεροφυλόφιλος άντρας σημαίνει πως δεν έχεις προβλήματα και πως όλη σου η ζωή είναι στρωμένη με ροδοπέταλα πλανάται πλάνην οικτράν. Οι ευκαιρίες για όλους εμάς τους κοινούς θνητούς είναι λίγες και θα πρέπει όλοι να σεβόμαστε τις ευκαιρίες του συνανθρώπου μας και να μην τις κανιβαλίζουμε. Πόσο μάλλον τις ευκαιρίες μίας μαύρης γυναίκας από τα γκέτο της Αμερικής ή από τα βάθη της Κένυας που η ευκαιρία της για μια αξιοπρεπή ζωή είναι να διαπρέψει στο άθλημά της. Και θα επαναλάβω τον προβληματισμό μου. Πότε ξεπερνάμε τα όρια της ισότητας και φτάνουμε να ευνοούμε την μειοψηφία; Δεν καταστρατηγεί αυτό την όλη ουσία του σεβασμού προς τον πλησίον και των ίσων δικαιωμάτων; Δεν είναι ειρωνικό ότι οι εκπρόσωποι των ανθρώπων που θεωρητικά παλεύουν για ίσα δικαιώματα είναι αυτοί που πανηγυρίζουν γι’ αυτές τις αδικίες; Μην κοροϊδευόμαστε. Η πραγματική ισότητα δε βολεύει κανέναν επειδή απαιτεί υποχωρήσεις από όλους. Είναι δύσκολη και απαιτεί προσπάθεια και συμβιβασμούς από όλες τις πλευρές.

Ο Σκεπτικός.

Η Οδύσσεια Εντός μας

   Το παρακάτω άρθρο είναι μια αναλογία του μυθικού ταξιδιού του Οδυσσέα σε σχέση με την πορεία της ζωής ενός άντρα (ή γενικότερα κάποιου ανθρώπου, ανεξαρτήτως φύλου). Για τον σκοπό αυτόν θα αναλύσω τους σταθμούς του ταξιδιού έναν-έναν και θα εξηγήσω τον συμβολισμό που κρύβεται από πίσω, τουλάχιστον όπως τον καταλαβαίνω εγώ. Θεωρώ τον Οδυσσέα και το πλήρωμά του μία αδιάσπαστη ομάδα για το παρόν άρθρο μέχρι τη Θρινακία.
   Η Ιθάκη (πριν την Τροία): Το βασίλειο το Οδυσσέα. Η πατρίδα του, από την οποία ξεκίνησε για το πολεμικό του ταξίδι στην Τροία κι έλειψε 20 χρόνια. Η Ιθάκη συμβολίζει το σπίτι, η πατρίδα μας. Όλα εκεί είναι γλυκά κι αθώα, όλα αγαπημένα. Δεν υπάρχουν εχθροί ή, ακόμα κι αν υπάρχουν, είναι αδύναμοι κι αμελητέοι. Αυτό το σπίτι το αφήνουμε πίσω μας στο ταξίδι για την ενηλικίωση.
   Τρωικός πόλεμος: Ο δεκαετής πόλεμος για την κατάκτηση της Τροίας, με αφορμή την αρπαγή της Ωραίας Ελένης, γυναίκας του βασιλιά της Σπάρτης Μενέλαου. Αυτή είναι η πρώτη δοκιμασία της ενηλικίωσης. Μακριά από το σπίτι, σε μια ατέλειωτη μάχη που κρατάει χρόνια προσπαθούμε να βρούμε τον εαυτό μας, να επιβιώσουμε και να αποδείξουμε την αξία μας.
   Κίκονες (ι 39-61): Πολυπληθής λαός που ζούσε στην Ίσμαρο, κοντά στην Τροία. Μετά από μάχη οι Ιθακήσιοι πολεμιστές επικράτησαν αλλά, μέσα στη χαρά για τη νίκη τους, έμειναν εκεί να γλεντήσουν και οι Κίκονες ανασυντάχθηκαν και τους επιτέθηκαν, με αποτέλεσμα να χάσουν 6 άντρες. Οι μάχες με τους Κίκονες θυμίζουν κραιπάλες των νεανικών χρόνων μας, απερισκεψίες της νιότης που κάναμε για χάρη βραχύχρονων απολαύσεων κι ευτυχώς γλυτώσαμε με μικρές απώλειες.
   Μεγάλη καταιγίδα (ι 67-83): Καταιγίδα σταλμένη από τους θεούς ή τη Μοίρα προκειμένου να βγάλει τον Οδυσσέα μακριά απ' τον δρόμο του. Τον οδήγησε σε αχαρτογράφητα νερά. Αυτή η καταιγίδα συμβολίζει θλιβερά γεγονότα, μεγάλες αναταράξεις που έρχονται περίπου στην ηλικία των 20 ετών και αποσταθεροποιούν μέσα μας όσα είχαμε δεδομένα βγάζοντας μας από τη σταθερή μας πορεία.
   Λωτοφάγοι (ι 83-104): Λαός που ζούσε σ' ένα νησί γεμάτο λωτούς, μαγικά φρούτα που κάνουν τους ανθρώπους να ξεχνούν τα πάντα και να μένουν για πάντα εκεί. Ο Οδυσσέας έσυρε με τη βία στα καράβια όσους συντρόφους του έφαγαν λωτούς. Οι λωτοί είναι οι εθισμοί που μας κράτησαν πίσω, μας δυσκόλεψαν και μπήκαν εμπόδιο στους μακροπρόθεσμους στόχους μας. Κάποιοι χάνονται για πάντα εξαιτίας τους, ενώ μόνο η σύνεση και κάποιες φορές η βίαιη αποκόλληση μπορούν να μας σώσουν από αυτούς.
   Κύκλωπες (ι 106-566): Λαός άγριων και τερατόμορφων πλασμάτων με ένα μάτι που ζούσαν σε σπηλιές. Ο κύκλωπας Πολύφημος άρπαξε τον Οδυσσέα (που πήγε στη σπηλιά από περιέργεια) και τους συντρόφους του, τους έκλεισε στη σπηλιά του και τους έτρωγε έναν-έναν. Με πονηριά ο Οδυσσέας τον τύφλωσε και ξέφυγε, κάνοντας το λάθος όμως να πει το όνομά του στον τυφλό Κύκλωπα, με αποτέλεσμα να δεχτεί τη θεϊκή κατάρα. Οι Κύκλωπες είναι οι μεγαλύτεροι φόβοι μας, αυτοί που υπάρχουν κλειδωμένοι στο μυαλό μας και φοβόμαστε να τους εκφράσουμε. Συχνά εμείς με την περιέργεια μας τους γεννάμε και τους τρέφουμε, επειδή αποφασίζουμε να δούμε με τα ίδια μας τα μάτια πράγματα τρομερά και δυσοίωνα. Αφού το μυαλό μας παγιδευτεί στον φόβο, χρειάζεται μεγάλη αποφασιστικότητα και σοφία για να ξεφύγουμε. Πολλές φορές βέβαια οδηγούμαστε σε παράτολμες ενέργειες προκειμένου να ξορκίσουμε τους φόβους μας και θέτουμε σε κίνδυνο την υγεία μας.
   Αίολος (κ 1-76): Βασιλιάς του νησιού Αιολία και άρχοντας των ανέμων. Αρχικά καλοδέχεται τον Οδυσσέα και του χαρίζει το ασκί του για να πάει στην πατρίδα του αλλά, αφού ο Οδυσσέας καταλήγει πάλι εκεί, τον διώχνει με άσχημο τρόπο ως καταραμένο κι εχθρό των θεών. Ο Αίολος συμβολίζει μια πατρική φιγούρα που συναντάμε στη νιότη μας, η οποία μας συμβουλεύει και μας βάζει στον ίσιο δρόμο μετά τα λάθη μας. Πολλάκις αγνοούμε τις συμβουλές και τις προειδοποιήσεις του και καταλήγουμε να δεχόμαστε την περιφρόνησή του.
   Λαιστρυγόνες (κ 81-132): Λαός γιγαντόμορφων πλασμάτων, ανθρωποφάγων κι απόλυτα εχθρικών προς τους Ιθακήσιους. Πετώντας πέτρες στα καράβια του Οδυσσέα κάνουν τη μεγαλύτερη ζημιά· μόνο το καράβι του Οδυσσέα γλίτωσε απ' τη μανία τους. Οι Λαιστρυγόνες είναι οι εξωτερικοί παράγοντες που επέδρασαν αρνητικά στις φιλοδοξίες μας, αξεπέραστα εμπόδια που μας ανάγκασαν να υποχωρήσουμε, να αποδράσουμε βιαστικά αποδεχόμενοι την αποτυχία. Προκαλούν μεγάλη ζημιά στην αυτοπεποίθησή μας και μας κάνουν ταπεινούς κι ευγνώμονες για τη ζωή μας.
   Μάγισσα Κίρκη (κ 175-560, μ 1-150): Θεά ή γυναίκα με υπεράνθρωπες γνώσεις για τη μαγεία και τα βότανα, η Κίρκη μετέτρεπε σε ζώα-υποχείριά της τους επισκέπτες του νησιού. Το ίδιο έκανε και με τους συντρόφους του Οδυσσέα που την επισκέφτηκαν, ενώ ο Οδυσσέας γλίτωσε μόνο χάρη στη θεϊκή παρέμβαση του Ερμή και του βοτάνου "μώλυ", που τον έσωσε από τα βοτάνια της Κίρκης. Την έπεισε να μεταμορφώσει ξανά σε ανθρώπους τους συντρόφους του και τους ορμήνεψε για το πώς θα συνεχίσουν το ταξίδι τους. Η Κίρκη είναι η γυναίκα που μας σημάδεψε. Για εκείνην χάσαμε την αξιοπρέπεια μας, πέσαμε σε επίπεδο πολύ χαμηλό, ξεχάσαμε τον σκοπό μας και μόνο με μεγάλη αυτοκυριαρχία που επιδείξαμε προσωρινά καταφέραμε να ξεφύγουμε. Σημειωτέον πως η δύναμη και η πονηριά του Οδυσσέα ελάχιστα μέτρησαν εδώ· έτσι και στην πραγματική ζωή, από το έντονο ερωτικό πάθος δύσκολα γλιτώνει κάποιος από μόνος του. Χρειάζεται βοήθεια για να ξανασταθεί στα πόδια του.
   Κάτω Κόσμος (λ): Ο Οδυσσέας κάνει ταξιδεύει στη χώρα των Κιμμερίων, κάνει μια τελετή νεκρομαντείας, καλεί τα πνεύματα των νεκρών και συνομιλεί μαζί τους. Ο βασικός σκοπός του ήταν να συνομιλήσει με τον μάντη Τειρεσία και να μάθει τι πρέπει να κάνει για να γυρίσει στην Ιθάκη. Η Νέκυια, η ραψωδία λ της Οδύσσειας, συμβολίζει τις υπαρξιακές αναζητήσεις που κάναμε για να απαντήσουμε δύσκολα ερωτήματα, για να καταλάβουμε τον κόσμο γύρω μας και να ξαναβρούμε τον δρόμο μας. Μας έδωσαν μεγάλη σοφία, δούλεψαν τη φαντασία μας, ανέπτυξαν τις ορίζοντες μας αλλά μας έφεραν επίσης κοσμικό τρόμο ή τον φόβο του θανάτου. Η πνευματική αυτή αναζήτηση σχετίζεται συνήθως με τα τελευταία χρόνια της εφηβείας αλλά πολλούς ανθρώπους δεν τους εγκαταλείπει ποτέ.
   Σειρήνες (μ 167-200): Οι Σειρήνες, δαιμονικά πλάσματα που προσκαλούσαν με το γοητευτικό τραγούδι τους τους ναυτικούς στο νησί τους, προκαλούσαν τον θάνατο σε όσους τις άκουγαν. Ο Οδυσσέας πρόσταξε τους συντρόφους του να βουλώσουν με κερί τ' αυτιά τους, ενώ ο ίδιος δέθηκε στο κατάρτι για να ακούσει μεν το σαγηνευτικό τραγούδι, να μην μπορεί δε να ακολουθήσει τα ένστικτά του. Τα πλάσματα αυτά είναι  οι πειρασμοί, σε μια ηλικία όμως που είμαστε έτοιμοι να τους αντιμετωπίσουμε, εν αντιθέσει με τους λωτούς, εθιστικές ουσίες που συναντάμε σε νεαρή ηλικία. Φυσικά ένα μέρος μας θέλει να ξαναπάει σε αυτούς τους πειρασμούς αλλά έχουμε τα μέσα για να τους αντιμετωπίσουμε και να χαλιναγωγήσουμε τα ένστικτα μας.
   Σκύλλα και Χάρυβδη (μ 201-259, 430-446): Για να αποφύγει τις θανατηφόρες Συμπληγάδες Πέτρες, η Κίρκη συμβούλεψε τον Οδυσσέα να περάσει από το στενό της Σκύλλας και της Χάρυβδης. Η Σκύλλα, ένα παντοδύναμο κι ανίκητο τέρας με έξι κεφάλια που ζει στη μια πλευρά του βράχου και καταβροχθίζει ό,τι περνάει από μπροστά του. Η Χάρυβδη, ένα ακόμα πιο τρομερό πλάσμα, ρουφάει 3 φορές τη μέρα τα νερά με δύναμη και 3 φορές τα φυσάει έξω σε τεράστιες θερμοκρασίες. Ο Οδυσσέας, προκειμένου να σώσει όσους περισσότερους συντρόφους μπορούσε, δε διάλεξε τη μέση οδό αλλά πλησίασε τη Σκύλλα και την πολέμησε μόνος του μέχρι να προσπεράσει το καράβι του. Τα δύο αυτά τέρατα συμβολίζουν μεγάλα διλήμματα σε κρίσιμες ηλικίες. Ίσως επαγγελματικά, ερωτικά ή οικογενειακά αδιέξοδα που ξέρουμε ότι δεν έχουν λύση αλλά μόνο ο χρόνος μπορεί να μας κάνει να τα ξεπεράσουμε. Πρέπει να βάλουμε νέο στο κρασί μας και να ψάξουμε τη μέση λύση. Αλλιώς, οφείλουμε να διαλέξουμε την λιγότερο ζημιογόνα επιλογή και να παλέψουμε για να σώσουμε ό,τι σώζεται...
   Θρινακία (μ 260-402): Οι Ιθακήσιοι ναυτικοί βρέθηκαν έπειτα στη Θρινακία, το νησί που έβοσκαν τα βόδια του θεού Ήλιου. Ο Οδυσσέας προειδοποίησε τους συντρόφους του να μην τα πειράξουν. Εκείνοι έκαναν για μέρες όσα τους είπε αλλά, μόλις τους θέρισε η πείνα, εκμεταλλεύτηκαν την απουσία του Οδυσσέα και τα έψησαν, προκαλώντας την οργή του θεού ΉΛιου και τον χαμό τους. Αυτό το νησί αποτελεί το τρίτο επίπεδο πειρασμών/εθισμών. Πλέον οι εθισμοί και οι πειρασμοί δε μας αγγίζουν καν αλλά παρακολουθούμε τους γύρω μας που πέφτουν θύματα τους και παρακολουθούμε ανήμποροι και εξοργισμένοι την ακολασία τους και την επακόλουθη τιμωρία. Σε αυτό το σημείο οι Ιθακήσιοι δε λειτουργούν σαν ομάδα: ο Οδυσσέας είναι ο ώριμος και συνετός καπετάνιος, ενώ οι σύντροφοι αποδεικνύονται κατώτεροι των προσδοκιών, επιρρεπείς και καταδικασμένοι.
   Ωγυγία (ε 55-268, μ 448-454): Το νησί της νύμφης Καλυψούς, η οποία κρατά για πολλά χρόνια (7 σύμφωνα με τον Όμηρο) τον Οδυσσέα στη σπηλιά της. Ο σκοπός της ήταν να τον κάνει αθάνατο σύζυγό της. Πάλι ο Οδυσσέας καταφέρνει να φύγει μόνο με την θεϊκή παρέμβαση της Αθηνάς και του Ερμή. Αν εκλάβουμε την Καλυψώ ως γυναίκα, είναι μια μοιραία γυναίκα που μας κρατάει κοντά της για καιρό κι ενώ ξέρουμε πως μαζί της έχουμε ανεξαρτησία κι αυτάρκεια, δεν είναι αυτό που πραγματικά μας ταιριάζει. Είναι πολύ πάνω από το επίπεδό μας και μαζί της ζούμε έναν παράδεισο, ο οποίος ξέρουμε πως είναι παροδικός και δε θα κρατήσει για πάντα. Σε μια διαφορετική ερμηνεία, η Καλυψώ είναι μια κατάσταση ονειρική, υπέροχη, που όμως δεν έχει καμία σχέση με τη ζωή μας όπως την φανταστήκαμε και πρέπει να την αφήσουμε πίσω μας για να επιστρέψουμε στη ζωή που επιλέξαμε. Ο πειρασμός και το δίλημμα είναι τεράστια αλλά η σύνεση μας ζητά να αφήσουμε αυτόν τον παράδεισο πίσω μας.
   Σχερία (ε 466-ω 80): Το νησί του βασιλιά Αλκίνοου και της βασίλισσας Αρήτης. Εκεί ο Οδυσσέας ζει ένα μικρό ειδύλλιο με τη νεαρή πριγκίπισσα Ναυσικά και δέχεται τη φιλοξενία και τη βοήθεια του βασιλιά. Το πιο σημαντικό όμως είναι πως δέχεται ν' ανοίξει την καρδιά του και να εξιστορήσει στην βασιλική αυλή όλες του τις περιπέτειες. Η Ναυσικά πιθανότατα σχετίζεται με την επαφή μας με τη νέα γενιά τώρα πια ως πρεσβύτεροι, σε σημείο που νιώθουμε τα χρόνια να βαραίνουν τους ώμους μας. Νιώθουμε τον ερωτισμό και την έλξη της νιότης αλλά ξέρουμε πως δεν ανήκουμε πια εκεί. Ο Αλκίνοος πάλι συμβολίζει ένα πρόσωπο μεγαλύτερης ηλικίας, πιο έμπειρο από εμάς, που μας χαρίζει απλόχερα τη σοφία του, μας προτρέπει ν' ανοίξουμε τον εσωτερικό μας κόσμο, απελευθερώνοντας τα σκοτάδια πυο κρύβουμε μέσα μας, και μας δίνει την ώθηση για να φτάσουμε στον σκοπό μας. Ο Αλκίνοος είναι ένας άνθρωπος με δύναμη, καλή θέληση και είναι μεγάλη τύχη να συναντήσουμε έναν τέτοιον καθοδηγητή στη ζωή μας.
   Ιθάκη (μετά το ταξίδι ν 96-): Ο Οδυσσέας γυρνά στην Ιθάκη. Αναγνωρίζεται από τους φίλους του, παρά τη μεταμόρφωσή του σε ζητιάνο, και σφάζει τους μνηστήρες που επιβουλεύονται τη βασιλική του εξουσία και τη γυναίκα του, Πηνελόπη. Η Ιθάκη είναι ο πολυπόθητος προορισμός μας, αυτό που πάντα ονειρευόμασταν. Φυσικά δεν είναι είναι ο ίδιος όπως τον είχαμε στο μυαλό μας παιδιόθεν: η αθωότητα έχει χαθεί, οι εχθροί είναι πολλοί και ισχυροί και πρέπει να επιστρατεύσουμε όλες μας τις δυνάμεις για να τους νικήσουμε. Ζητήματα υγείας, κληρονομικά, σχεσιακά, οικονομικά, όλα αυτά απαιτούν τη δύναμη, την εμπειρία, την αποφασιστικότητά μας, καθώς και τη βοήθεια από τα πρόσωπα που εμπιστευόμαστε.

Άλλοι συμβολισμοί στην Οδύσσεια:
Ποσειδώνας: ο φόβος του θεού που μας συνοδεύει σε όλη τη διάρκεια του ταξιδιού μας.
Σύντροφοι: τα κατώτερα, ζωώδη ένστικτά μας, από τα οποία λείπει η λογική και η σύνεση και όποτε τα ακολουθούμε σφάλλουμε κι οδηγούμαστε στην υπερβολή.

Ελευθερία στα Συναισθήματα

   "Τα παιδιά στην Αφρική πεινάνε", "οι άλλοι έχουν πόλεμο", "μην κάνεις έτσι, δεν ήρθε το τέλος του κόσμου", "είσαι αχάριστος/η, μέσα στην πολυτέλεια και κλαις", "μην πνίγεσαι σε μια κουταλιά νερό". Με αυτά μεγαλώσαμε. Συνεχείς παροτρύνσεις να μη στεναχωριόμαστε, να μη βλέπουμε τη ζωή μας αρνητικά, να κρατάμε το κεφάλι ψηλά ακόμα κι όταν δεν το νιώθουμε. Να πω ότι έχουν άδικο; Δεν έχουν. Μια χαρά συμβουλές είναι.
   Όμως δε φταίω που δε γεννήθηκα στην Αφρική ή που δεν έχουμε πόλεμο (και μακάρι να μην έχουμε ποτέ). Δε φταίω που η ζωή μου ήρθε όπως ήρθε, σε μια εποχή με υλικά αγαθά και ανέσεις που οι παππούδες μου δεν είχαν. Δε θα νιώσω ένοχος που ζω στην εποχή που ζω, στο σώμα που έχω, με τα συναισθήματά του. Όταν η εποχή και η κοινωνία προστάζουν να υποταχτώ, να πω "η ζωή μου είναι τέλεια, δεν πρέπει να στεναχωριέμαι", νιώθω να καταπατούν ένα βασικό μου δικαίωμα: το δικαίωμα στη λύπη και, κατ' επέκταση, στην ελευθερία των συναισθημάτων.
   Οφείλω να σέβομαι την καλοτυχία μου, όμως το ίδιο και τις άσχημες στιγμές μου. Θα υπάρξουν. Είτε σε εύκολες είτε σε δύσκολες εποχές θα υπάρξουν. Είτε σε βολεμένες ζωές είτε στη μάχη για επιβίωση θα υπάρξουν. Κανένας δεν έχει το δικαίωμα να κατακεραυνώνει όποιον νιώθει άσχημα με το πρόσχημα πως αλλού κάποιοι περνάνε πιο άσχημα. Ναι, το ξέρω. Αυτό θα έπρεπε να με κάνει παντοτινά χαρούμενο; Τι είδους λογική είναι αυτή;
   Ο ανθρώπινος εσωτερικός κόσμος δεν έχει αλλάξει και πολύ, αν και πέρασαν πολλές χιλιετηρίδες από τη δημιουργία του. Όπως κάποτε ένιωθε φόβο κι είχε έντονο καρδιοχτύπι για την επιβίωσή του απέναντι στην αρκούδα, έτσι τώρα έχει το ίδιο καρδιοχτύπι σε μια παρτίδα σκάκι. Είναι το ίδιο; Προφανώς και όχι. Το μυαλό όμως δεν το καταλαβαίνει. Δεν μπορεί να νιώσει με εκπτώσεις. Νιώθει στο 100% τις καταστάσεις που βιώνει. Η οργή για κάτι φαινομενικά ασήμαντο εκείνη τη στιγμή είναι ολοκληρωτική. Ο άνθρωπος δεν οργίζεται εν μέρει. Απλά οργίζεται. Οργίστηκε όταν είδε πεινασμένα παιδάκια, οργίστηκε όταν άκουσε για άδικες απολύσεις, οργίζεται κι όταν έχει ένα προσωπικό πρόβλημα, ακόμα κι αν είναι πιο ασήμαντο συγκριτικά με τα άλλα. Γιατί να τον φρενάρουμε σε όσα νιώθει;
   Το ίδιο και στην χαρά. Δέχεται ένα όμορφο μήνυμα πρωί-πρωί και πάει καλά όλη του η μέρα. Είναι σημαντικό; Ένας κόκκος άμμου είναι στο συναισθηματικό χάος της ζωής του, όμως εκείνη τη στιγμή το νιώθει στο έπακρο. Να τον κατηγορήσουμε; Να του πούμε "μη χαίρεσαι, δεν είναι τόσο σημαντικό"; Γιατί η κοινωνία φοβάται τόσο πολύ τα συναισθήματα και θέλει να τους βάλει φρένο; Γιατί τρέμει τόσο πολύ εκείνους που νιώθουν και τους νουθετεί να είναι πειθήνιοι, υπάκουοι, μέτριοι;
   Δε διαλέξαμε τη ζωή μας. Δεν επιλέγουμε τις καθημερινές μας συγκυρίες και συνθήκες, τα απλά πράγματα που μας επηρεάζουν θετικά ή αρνητικά. Είμαστε προορισμένοι να βιώνουμε καταστάσεις και να νιώθουμε αναλόγως. Είναι κι αυτό ένα δικαίωμα. Όσο για τις παραπάνω συμβουλές, κανένα παιδάκι στην Αφρική δε χόρτασε ή σώθηκε απ' τον πόλεμο επειδή κάποιος έπαψε να λυπάται μια δεδομένη στιγμή. Το παιδάκι ίσως χορτάσει κι ο πόλεμος ίσως κοπάσει όταν καταλάβουμε την ελευθερία που έχουμε (και πρέπει να έχουμε) κι αντιδράσουμε στην παράνοια που ζούμε γύρω μας. Αλλά όλα γίνονται βήμα-βήμα στον δρόμο της συνεχούς προσπάθειας του ανθρώπινου είδους να θεμελιώνει δικαιώματα σ' έναν άδικο κόσμο. Κάθε βήμα είναι μια νίκη, ένας δίκαιος αγώνας που θα μας οδηγήσει σ' έναν καλύτερο κόσμο. Ένα τέτοιο βήμα είναι να σεβόμαστε τα συναισθήματα τα δικά μας και των άλλων. Πριν πνιγούμε στον χείμαρρο της σεμνοτυφίας και της υποκρισίας ας το καταλάβουμε κι ας πράξουμε αναλόγως, σεβόμενοι τον ψυχικό κόσμο τον δικό μας και των άλλων.

  

Οι Μάσκες μας

   Στη μακροσκελή λίστα των προαιώνιων φόβων του ανθρώπου ανήκει και ο φόβος της έκθεσης. Ο φόβος, δηλαδή, του να είναι κάποιος εκτεθειμένος σε κοινή θέα με τις αδυναμίες του φανερές σε όλους. Ο άνθρωπος από την πρώτη του επαφή με τη φύση κατάλαβε πως οι πάσης φύσεως αδυναμίες του τον έκαναν στόχο για πολλά αρπακτικά, οπότε η μόνη λύση του ήταν να κρυφτεί σε σπηλιές και να φανερώνεται στον έξω κόσμο μόνο όπου, όποτε και όπως θέλει ο ίδιος. Μια έξυπνη κίνηση για επιβίωση, που αποδείχτηκε καίρια για τη σωτηρία και τη μακροημέρευση του είδους μας.
   Αυτά τα χρόνια όμως έχουν περάσει προ πολλού. Ο άνθρωπος πια έχει κατανοήσει, δαμάσει και καταδυναστεύσει το φυσικό περιβάλλον σε τέτοιο βαθμό, ώστε περισσότερο αποτελεί ο ίδιος κίνδυνο προς τους άλλους ζωντανούς οργανισμούς παρά εκείνοι στον ίδιο. Το έξυπνο κόλπο της απόκρυψης όμως χρησιμοποιείται κατά κόρον μέχρι και σήμερα, με τους ανθρώπους να εφευρίσκουν νέες μάσκες για να κρύβουν όσο περισσότερο μπορούν τον πραγματικό τους εαυτό. Τώρα πια όχι τόσο από τη φύση όσο από τους υπόλοιπους ανθρώπους.
   Ας εξετάσουμε κάποια είδη αποκρύψεων ή μεταμφιέσεων (θα αναφέρομαι σε αυτές ως μάσκες στη συνέχεια), τον λόγο που δημιουργήθηκαν και τι ακριβώς προσπαθούν να κρύψουν. Θα ξεκινήσω με την ένδυση. Τα ρούχα ήταν μια εξαιρετικά σημαντική εφεύρεση σε κάποια μακρινή εποχή του παρελθόντος. Μιμούμενοι τη φυσική προστασία των ζώων, οι άνθρωποι έγδαραν ζώα και φόρεσαν τις προβιές τους προκειμένου να προστατευτούν από τα εχθρικά φυσικά φαινόμενα, όπως η βροχή και το κρύο. Ο ρουχισμός όμως έχει κι άλλη χρήση: αποκρύπτει το ανθρώπινο σώμα από ξένα μάτια. Πλέον, μετά από τόσες χιλιάδες χρόνια που ο ρουχισμός ρίναι αναπόσπαστο κομμάτι της κουλτούρας μας, ο άνθρωπος έχει αποδεχτεί το ντύσιμο ως κάτι απαραίτητο. Ως αποτέλεσμα, χωρίς ρούχα οι άνθρωποι νιώθουμε γυμνοί, ενώ θα έπρεπε να νιώθουμε αληθινοί, διότι η πραγματική μας υπόσταση δε χρειάζεται ρούχα. Το σώμα μας είναι κάτι για το οποίο οι περισσότεροι ντρεπόμαστε, διότι έχουμε μάθει να το κρύβουμε και να ντρεπόμαστε γι' αυτό. Η ανασφάλεια καλλιεργείται μέσα μας και δε μας αφήνει ποτέ. Τα ρούχα είναι η ασπίδα μας, χωρίς αυτά είμαστε εκτεθειμένοι στην κοινή θέα με τρόπο που δε συνηθίσαμε. Πόσο ανούσιο θα έμοιαζε στον αρχέγονο άνθρωπο όλο αυτό;
   Στη συνέχεια θα παραθέσω κάποιους τρόπους απόκρυψης του προσώπου, που αποτελούν κατά κάποιον τρόπο ποικιλίες από μάσκες. Πρώτον, τα γυαλιά ηλίου. Η αρχική τους χρήση, που παραμένει φυσικά ζωντανή ακόμα, είναι η προστασία απέναντι στις ακτίνες του ήλιου. Πέρα απ' αυτό όμως, τα γυαλιά ηλίου έγιναν ένα απαραίτητο αξεσουάρ επειδή κρύβουν τα μάτια μας από τους άλλους. Ανέκαθεν τα μάτια φανερώνουν πολλά σε κάποιον έμπειρο παρατηρητή, συνεπώς η απόκρυψή τους μας κάνει να νιώθουμε πιο άνετα. Το πρόσωπο έτσι μοιάζει μυστηριώδες, ανεξιχνίαστο, τα συναισθήματά μας κρυφά και ασφαλή, η ψυχική μας κατάσταση μια προσωπική υπόθεση. Δεν εκτίθεται τίποτα από τα παραπάνω στους άλλους, οπότε η μάσκα αυτή εκπληρώνει τον σκοπό της. Τα μάτια είναι ο καθρέφτης της ψυχής, λένε, και τα γυαλιά ηλίου κρύβουν επιμελώς αυτόν τον καθρέφτη.
   Άλλο είδος μάσκας είναι τα γένια. Είναι μέρος του ανδρικού σώματος βέβαια. Δεν είναι κάποιο επιπλέον αξεσουάρ που φοράμε, παρόλα αυτά εξυπηρετεί σαν μάσκα μια χαρά. Κρύβει ένα μεγάλο μέρος του προσώπου μας, σε βαθμό που αυτό σκοτεινιάζει. Όταν κάποιος ξυρίζει την πλούσια γενειάδα του οι άλλοι λένε πως το πρόσωπό του φωτίστηκε. Μοιάζει άλλος άνθρωπος... Τα τελευταία χρόνια βέβαια η γενειάδα έχει γίνει μόδα. Αποτελεί status symbol για πολλούς άνδρες, κυρίως νεαρούς, κι αυτό δεν είναι μόνο θέμα μάρκετινγκ. Η θεωρία μου είναι πως αποτελεί τρόπο να ξεπεράσουμε τις αδυναμίες της εποχής μας. Οι άνδρες, βλέπετε, τα παλαιότερα χρόνια αποδείκνυαν την χρησιμότητά και την ισχύ τους μέσω της εργασίας και της οικονομικής δύναμης. Μετά την έξαρση του φεμινισμού όμως, την ισότητα στην εργασία και την απαγκίστρωση του θηλυκού από το αρσενικό, που ούτως ή άλλως άλλαξε τις ισορροπίες, ήρθε παγκοσμίως η οικονομική κρίση και όλα αυτά έφεραν ένα σοβαρό πλήγμα στην ανδρική αξιοπρέπεια, ισχύ ίσως και ταυτότητα. Οπότε ένας τρόπος, φτηνός κατ' εμέ, εξισορρόπησης αυτού είναι η μόδα της μεγάλης, μακριάς και φουντωτής  γενειάδας ως μάσκας που καλύπτει τις ανασφάλειές μας. Δείχνουμε περήφανα αυτό το κατ' εξοχήν ανδρικό χαρακτηριστικό, πείθουμε τους άλλους για τον ανδρισμό μας, στη συνέχεια εμάς τους ίδιους και καθησυχάζουμε έτσι τις ανασφάλειες και τις κρίσεις ταυτότητας που έχουμε.
   Σ' αυτό το σημείο είναι δίκαιο να παραθέσω και μια μάσκα που αφορά κυρίως τις γυναίκες. Αυτή είναι φυσικά το μακιγιάζ. Ταιριάζει αρκετά στην εικόνα της συμβατικής μάσκας και λειτουργεί ως εξής: κρύβει τις ρυτίδες, την χλομάδα και όλα τα σημάδια γήρανσης. Από τα αρχαία χρόνια αποτελεί ένα όπλο των μεγαλύτερων σε ηλικία γυναικών για να καταπολεμήσουν τη φυσική ομορφιά των νεότερων και να είναι ανταγωνιστικές στο κυνήγι του ανδρικού βλέμματος. Μια μάσκα που κρύβει το πέρασμα του χρόνου και δημιουργεί την ψευδαίσθηση της αιώνιας νιότης. Εδώ και πολλά χρόνια βέβαια το μακιγιάζ χρησιμοποιείται από όλες τις ηλικίες, για να κρύψει τη νεανική ακμή, τις φακίδες, οποιαδήποτε "ατέλεια" θα έκανε μια γυναίκα μοναδική. Η προσπάθεια κάθε επίδοξης κοπέλας να γίνει femme fatale όμως συνήθως περιορίζεται σε αυτό: στη δημιουργία μιας μάσκας που φέρνει αυτοπεποίθηση, ενώ η πραγματική αυτοπεποίθηση μάλλον θα έπρεπε να πηγάζει από την αποδοχή των μοναδικών χαρακτηριστικών της κάθε γυναίκας.
   Ένα σχετικά κοντινό παράδειγμα είναι το παραδοσιακό βάψιμο των πολεμιστών αρκετών αρχαίων ινδιάνικων φυλών. Ως επί το πλείστον το βάψιμο σχετίζεται με την πολεμική προετοιμασία, καθώς οι πολεμιστές ένιωθαν δυνατότεροι όταν ήταν βαμμένοι με τα χρώματα του πολέμου. Τα χρώματα τους έκαναν να μοιάζουν αλλόκοτοι, αιμοδιψείς κι ετοιμοπόλεμοι. Αυτό καθρεφτιζόταν και στα μάτια των εχθρών τους και τους έδινε θάρρος. Μια πρακτική μάσκα, λοιπόν, που έκρυβε τις αδυναμίες των φοβισμένων από τον πόλεμο και τον θάνατο ανθρώπων.
   Ως μάσκες πάλι λειτουργούν και τα μπροστινά παραπετάσματα σε γραφεία, θρανία και έδρανα ομιλιών, διότι κρύβουν τα πόδια. Κρύβοντάς τα κρύβει κανείς το άγχος του. Γιατί; Διότι κάποιος που προσπαθεί να κρύψει το άγχος του, μπορεί να υποκριθεί με το πρόσωπο τον ανέκφραστο, τον ανεπηρέαστο, όμως το νευρικό σύστημα κάνει τα άκρα του (και κυρίως τα κάτω άκρα, τα πόδια του) να το προδίδουν. Δεν μπορούμε να ελέγξουμε κάθε κίνησή τους και το τρέμουλο, οι σπαστικές και αυθόρμητες κινήσεις φανερώνουν στους άλλους κάποιες σκέψεις μας. Ένας άνθρωπος όμως ευρισκόμενος πίσω από ένα έπιπλο που κρύβει επιμελώς τα πόδια του μπορεί να διατηρεί την αυτοκυριαρχία του στο πάνω μέρος του σώματός του, το φανερό, αλλά να αφήνει το άγχος να κυριεύει το κάτω μέρος του σώματός του, το αφανές, και να εκτονώνεται. Πόσο διαφορετικό αυτό από τα θρανία των μαθητών, τα πόδια των οποίων είναι εκτεθειμένα στο βλέμμα του καθηγητή!
   Έπειτα, η ίδια η ανθρώπινη συμπεριφορά όταν είναι επιτηδευμένη, το ψέμα, οι βεβιασμένες εκφράσεις του προσώπου και του σώματος, η απόπειρα έκφρασης ψεύτικων συναισθημάτων είναι ένα είδος μάσκας. Η περσόνα (λέξη που προέρχεται από το αγγλικό personality) είναι μια προσπάθεια δημιουργίας ενός ψεύτικου εγώ που θα μας εκπροσωπεί στην επαφή μας με τους δίπλα. Γι' αυτό σπάνια είμαστε ο εαυτός μας με τους άλλους: ο καθένας φορά τη μάσκα του και προσπαθεί να κρατήσει για τον εαυτό του τα πραγματικά του στοιχεία, τα αληθινά του προβλήματα και συναισθήματα. Από μια οπτική γωνία, (σχεδόν) όλοι μας είμαστε υποκριτές...
   Τελευταίο είδος μάσκας στο άρθρο είναι οι ψεύτικοι χαρακτήρες που δημιουργούμε στο διαδίκτυο. Το ψευδώνυμο, η ψεύτικη, παραπλανητική εικόνα προφίλ, οι τεχνικές αποπροσανατόλισης των άλλων από τα πραγματικά μας στοιχεία αποτελούν ένα είδος μάσκας που μας προφυλάσσει από τους αναρίθμητους παρατηρητές του διαδικτύου. Σοφή κίνηση βέβαια, δεδομένων των κινδύνων που καραδοκούν, σοφότερη όμως θα ήταν να προσέχουμε πού κινούμαστε αντί να επαφιόμαστε στην επισφαλή μάσκα των ψεύτικων στοιχείων.
   Ο κατάλογος δεν τελειώνει εδώ φυσικά. Η απόκρυψη έχει πολλές πρακτικές χρήσεις και η ανθρώπινη φυλή ειδικεύεται στο να εφευρίσκει νέες μάσκες και πρωτότυπες μεταμφιέσεις για να εξυπηρετεί τους εκάστοτε σκοπούς της και να καλύπτει τις εσωτερικές αδυναμίες της. Προσοχή όμως σε όλους τους επίδοξους μασκοφόρους, διότι ένας προσεκτικός παρατηρητής ή ένας γνώστης των ανθρώπινων παθών μπορεί να δει πίσω από τη μάσκα ένα φοβισμένο ανθρωπάκι που απλά δεν μπόρεσε ποτέ να αποδεχτεί τον εαυτό του όπως είναι...

Κοινωνικός Αποκλεισμός

   Οι άνθρωποι έχουμε συνηθίσει να αγαπάμε και να εμπιστευόμαστε ανθρώπους που μας μοιάζουν. Αντίθετα, συνήθειά μας είναι να δυσπιστούμε απέναντι σε άτομα που διαφέρουν και να τα αποφεύγουμε. Αυτή η εσωτερική ανάγκη προέρχεται από τον αρχέγονο φόβο προς το άγνωστο και την αντίστοιχη αποδοχή του οικείου, του γνωστού, του παρόμοιου.
   Έτσι, στις μεγάλες κι οργανωμένες κοινωνίες εμφανίζεται το φαινόμενο του κοινωνικού αποκλεισμού. Συναντάται μεν και σε μικρότερες, όμως στις μεγαλύτερες τα παραδείγματα είναι περισσότερα. Το κάθε χωριό έχει τον τρελό του, τους ερημίτες και τους παράξενους, περιθωριοποιημένους γείτονες, στην πόλη όμως τα κίνητρα είναι ρατσιστικά ως επί το πλείστον. Η πλειοψηφία στην εμφάνιση, στη συμπεριφορά και στα πιστεύω είναι η νόρμα, ενώ όποιος περνάει την νοητή κόκκινη γραμμή του "φυσιολογικού" δέχεται τις επιπτώσεις. Η φυλή, το φύλο, το χρώμα δέρματος, ο σεξουαλικός και πολιτικός προσανατολισμός, όλες αυτές οι μορφές διαφοροποίησης απ' τη νόρμα τιμωρούνται με αποκλεισμό.
   Οι επιπτώσεις μπορεί να είναι από απλές μέχρι σοβαρές κι απάνθρωπες. Στις απλές περιπτώσεις, ο κοινωνικός αποκλεισμός μπορεί να σημαίνει λιγότερους φίλους, λιγότερες προσκλήσεις σε εκδηλώσεις και παρέες και την επακόλουθη μοναξιά. Σε άλλες περιπτώσεις όμως δε σταματά εκεί. Σε πολιτισμένες κοινωνίες μπορεί να γίνουν πορείες μίσους, απελάσεις ή και εκδηλώσεις βίας από μικρές ομάδες ως μεμονωμένα περιστατικά. Σε πιο υποανάπτυκτες, πρωτόγονες κοινωνίες, παρ' όλα αυτά, η ίδια η κοινωνία αποβάλλει κάποια μέλη της ως παρίες. Γίνεται δηλαδή ένα κυνήγι μαγισσών, καθώς στα άτομα που αποκλείονται επιρρίπτονται ευθύνες για κάθε είδους προβλήματα, πέφτουν υποψίες για εγκλήματα χωρίς να υπάρχει ανάγκη για αποδείξεις και τους αποδίδονται ακόμα και υπερφυσικά, αλλόκοτα και δαιμονικά χαρακτηριστικά. Συνεπώς, ο κοινωνικός αποκλεισμός γεννά ενίοτε βία και παραλογισμό.
    Μολονότι αυτά είναι αναπόφευκτα στοιχεία της καθημερινότητας, υπάρχουν λύσεις. Ο κοινωνικός αποκλεισμός ξεπερνιέται αν ξεπεραστεί ο αρχικός φόβος απέναντι στο άγνωστο. Αν οι άνθρωποι δείξουν κατανόηση και πλησιάσουν με φιλική διάθεση τα άτομα που δέχονται τον αποκλεισμό, θα υπάρξουν αμοιβαία οφέλη. Πρώτον, εκείνα τα άτομα διψούν για αγάπη, ανθρώπινη επαφή, έχοντας την αστείρευτη ανάγκη να ανήκουν κάπου. Να βλέπουν μπροστά τους πόρτες ανοιχτές, όχι κλειδαμπαρωμένες. Χαμόγελα κι όχι μάσκες μίσους.
   Όσο για τους τολμηρούς και συμπονετικούς συμπολίτες που προσεγγίζουν τους παρίες, υπάρχει η ανταμοιβή: πέρα από την άδολη και χειμαρρώδη ευγνωμοσύνη που θα λάβουν, θα βρεθούν παράλληλα και στην απέναντι όχθη· Στη θέση του αντιμέτωπου με την κοινωνία. Εκείνου που δε φοβάται την κοινή γνώμη και έχει το προνόμιο να γνωρίσει την αληθινή όψη της κοινωνίας, το πραγματικό της αμείλικτο πρόσωπο. Οπότε η ανταμοιβή είναι ν' ανοίξουν τα μάτια μας σε μια επίπονη αλλά πολύτιμη αλήθεια, παρά να περάσουμε τη ζωή μας ξεγελασμένοι στο πουπουλένιο κρεβάτι ενός όμορφου ψέματος...

Η Πορεία προς την Αλλαγή του Κόσμου

   Το όνειρο των περισσότερων παιδιών είναι να αλλάξουν τον κόσμο. Στην περίπτωση που αυτό δε συμβαίνει, το παιδί πιθανότατα ζει σ' έναν κόσμο ψευδαισθήσεων που του έχουν δημιουργήσει οι γονείς του για να πιστέψει πως ο κόσμος είναι υπέροχος και να μην ανησυχεί. Τα παιδιά όμως που μεγαλώνουν στον πραγματικό κόσμο θέλουν να τον αλλάξουν. Παρατηρούν τα πάντα γύρω τους με βλέμμα αθώο και αγνή απορία και δεν προσπερνάνε κανένα πρόβλημα, όσο απλό κι αν είναι. Τους λείπει βέβαια η δύναμη και η γνώση για να φέρουν την αλλαγή αλλά η θέληση υπάρχει.
   Όσο μεγαλώνουν, καταλαβαίνουν το μέγεθος του κόσμου ολοένα και περισσότερο. Το όνειρο της παγκόσμιας αλλαγής ζαρώνει καθώς αναγνωρίζουν το περιορισμένο φάσμα των δυνάμεών τους. Αποφασίζουν να κάνουν μικρότερες αλλαγές και προσπαθούν να αλλάξουν τους γύρω τους. Ασχολούνται με τις σωστές και τις λανθασμένες συμπεριφορές, ρωτάνε, ψάχνουν, αναζητούν και ο περίγυρός τους γίνεται ο στόχος της αλλαγής. Τους λείπει η γνώση και η εμπειρία αλλά ακόμα προσπαθούν.
   Όταν φτάνουν στην ενηλικίωση, ο κόσμος έχει αλλάξει ήδη γι' αυτά. Όχι όπως το περίμεναν όμως. Ανακαλύπτουν ζόρικες, άσχημες αλήθειες που δεν ήξεραν παλιά και καταλαβαίνουν πως η αλλαγή θέλει πολλές τεχνικές λεπτομέρειες. Ο περίγυρος είναι ένας μπερδεμένος λαβύρινθος από ακόμα πιο μπερδεμένους ανθρώπους και ακόμα πιο μεπρδεμένες καταστάσεις. Τα προβλήματα δείχνουν τεράστια και οι λύσεις δυσεύρετες. Η φυσική κατάληξη είναι να συνεχίσουν να αναζητούν, έχοντας όμως αποκτήσει μια άποψη για την πραγματικότητα.
   Όμως ο καιρός πέρασε κι έχουν πια μεγαλώσει. Το πέρασμα του χρόνου είναι σχεδόν αόρατο και μπορεί κανείς να το κοιτάξει μόνο μετά από χρόνια. Το παιδί -που πλέον δεν είναι παιδί- σοκάρεται από την αλλαγή του ίδιου του του εαυτού. Είναι πραγματικά δύσκολο να δεχτεί κανείς το πώς πέρασαν τα χρόνια από τότε που ήμασταν παιδιά. Ο άνθρωπος καταλαβαίνει ότι είναι δύσκολο ακόμα και τον εαυτό του να αλλάξει. Έχει γίνει ένας συνηθισμένος άνθρωπος, ένας απ' όλους μέσα στο πλήθος, όπου όχι μόνο ο ίδιος αλλά ακόμα και τα προβλήματά του είναι ίδια με των υπολοίπων. Παύει να είναι το κέντρο του κόσμου. Πολύ αποθαρρυντική συνειδητοποίηση για τον άνθρωπο. Πλέον έχει τη γνώση, την εμπειρία και ίσως τη δύναμη ν' αλλάξει αλλά η θέληση έχει χαθεί.
   Εκείνη η στιγμή είναι καθοριστική. Ο άνθρωπος των 20, των 25, των 30, των 35 -για τον καθένα μας η στιγμή είναι διαφορετική- έχει πιάσει το νόημα: ο μόνος τρόπος ν' αλλάξεις τον κόσμο είναι να ξεκινήσεις αντίστροφα. Ξεκινάς απ' τον εαυτό σου. Ακόμα κι αυτό είναι ένας άθλος αλλά είναι το πρώτο απαραίτητο βήμα αν δεν επιθυμείς να βυθιστείς στη μετριότητα για πάντα. Συνεπώς, μόνο ο άνθρωπος που μπορεί ν' αλλάξει τον εαυτό του προς το καλύτερο, να τον καταλάβει και να εκτιμήσει τη μοναδικότητά του έχει τη δύναμη να κάνει περισσότερα.
   Είναι αλήθεια: αν δεν αγαπήσεις τον εαυτό σου, δεν μπορείς ν' αγαπήσεις τους άλλους. Δεν μπορείς να μεταλαμπαδεύσεις μια αξία που δεν κατέχεις. Δεν μπορείς να εκτιμήσεις, να βοηθήσεις και τελικά να αλλάξεις τους άλλους πριν το κάνεις για τον εαυτό σου. Όταν όμως το κάνεις, ήδη ο περίγυρός σου σε βλέπει σαν κάτι διαφορετικό. Σαν τρελό, σαν ιδεαλιστή, σαν διαφορετικό από τους υπόλοιπους. Όμως μόνο οι τρελοί, οι διαφορετικοί και οι ιδεαλιστές μπορούν να πουν αλήθειες που ο φυσιολογικός νους δεν καταλαβαίνει. Και μόνο αυτοί μπορούν ν' αλλάξουν τον κόσμο.
   Έχουν υπάρξει τέτοιες φιγούρες στην ιστορία. Ο κόσμος δε μένει ποτέ ίδιος: αλλάζει συνεχώς από τέτοιους ανθρώπους. Σίγουρα υπάρχουν πολύ περισσότεροι που ακολούθησαν αυτή την ιδέα αλλά χάθηκαν κάπου στην πορεία. Ο δρόμος για τον ιδεαλισμό και την αλλαγή είναι στρωμένος με χαλίκια κι όχι με ροδοπέταλα. Υπάρχουν παντού φωνές έτοιμες να αποπροσανατολίσουν, να σταματήσουν, να βυθίσουν στη λήθη τον επίδοξο ιδεαλιστή. Να πείσουν πως η απαισιοδοξία είναι ρεαλισμός, πως τα όνειρα δεν πραγματοποιούνται, πως είμαστε δεν είμαστε τίποτα δεν είμαστε βρε. Όμως υπήρξαν άνθρωποι που άλλαξαν τον κόσμο. Ο καθένας μας, εφόσον είναι έτοιμος για μια τέτοια πορεία, αξίζει να προσπαθήσει γι' αυτό. Να ονειρεύεται και παράλληλα να ξέρει πόσος ιδρώτας χωρίζει τα όνειρα απ' την πραγματικότητα. Διότι κι ο ίδιος ο κόσμος έχει βαρεθεί μέτριους ανθρώπους.